روز جهانی حقوق بشر ؛ تاریخچه ، آشنایی با حقوق انسان ها و نقش آن در رشد جامعه

روز جهانی حقوق بشر؛ یادآوری کرامت انسانی در یک روز نمادین

۱۰ دسامبر هر سال، روی تقویم جهانی به نام «روز جهانی حقوق بشر» ثبت شده است؛ روزی که فقط یک مناسبت نمادین نیست، بلکه یادآور این واقعیت است که هر انسان، صرفا به دلیل انسان بودن، صاحب کرامت و حقوقی غیرقابل سلب است.

این تاریخ به روزی برمی‌گردد که مجمع عمومی سازمان ملل متحد «اعلامیه جهانی حقوق بشر» را در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در پاریس تصویب کرد؛ متنی که بعد از فجایع جنگ جهانی دوم نوشته شد تا جامعه جهانی روی یک حداقل مشترک برای رفتار انسانی توافق کند.

چند سال بعد، در سال ۱۹۵۰، مجمع عمومی سازمان ملل با قطعنامه ۴۲۳ (V) از همه دولت‌ها و نهادهای علاقه‌مند خواست که هر سال ۱۰ دسامبر را به عنوان «روز حقوق بشر» گرامی بدارند. از آن زمان تا امروز، این روز فرصتی شده است برای مرور وضعیت حقوق بشر در جهان، نقد کاستی‌ها و یادآوری این پرسش ساده اما سنگین: «با هم‌نوع خود چطور رفتار می‌کنیم؟»

در این مقاله، به شکل آموزشی و قابل فهم، سراغ تاریخچه این روز، مهم‌ترین حقوق بشر، اثر داشتن یا نداشتن این حقوق بر زندگی انسان‌ها و نگاهی کوتاه به کشورهایی که در شاخص‌های جهانی آزادی و حقوق بشر عملکرد بهتری دارند می‌رویم؛ و در پایان، خیلی کوتاه، از نقش هنر و زیورآلات الهام‌گرفته از کرامت و آزادی انسان می‌گوییم.

روز جهانی حقوق بشر از کجا شروع شد؟ داستان ۱۰ دسامبر

جنگ جهانی دوم با میلیون‌ها کشته، نسل‌کشی، اردوگاه‌های مرگ و شکنجه، جهان را با این حقیقت تلخ روبه‌رو کرد که اگر هیچ چارچوب مشترکی برای «حق انسان بودن» نداشته باشیم، فجایع می‌توانند تکرار شوند.

بعد از پایان جنگ، منشور سازمان ملل در سال ۱۹۴۵ بر «ایمان به حقوق اساسی بشر، کرامت و ارزش فرد انسانی» تأکید کرد. اما این کلی‌گویی نیاز به یک متن روشن‌تر و قابل استناد داشت. به همین دلیل، کمیته‌ای از حقوقدانان و اندیشمندان از مناطق مختلف جهان زیر نظر سازمان ملل، پیش‌نویس متنی را آماده کرد که بعدها به «اعلامیه جهانی حقوق بشر» معروف شد.

این اعلامیه در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ در مجمع عمومی سازمان ملل در پاریس تصویب شد؛ ۴۸ کشور به آن رأی موافق دادند، هیچ کشوری رأی مخالف نداد و بقیه یا ممتنع بودند یا رأی ندادند.

دو سال بعد، در سال ۱۹۵۰، مجمع عمومی سازمان ملل رسما پیشنهاد کرد که ۱۰ دسامبر هر سال به عنوان روز جهانی حقوق بشر گرامی داشته شود، تا کشورها، نهادها، فعالان و شهروندان در این روز، موضوع حقوق بشر را در مرکز توجه افکار عمومی قرار دهن.

امروز، در این روز مراسم رسمی، کنفرانس‌ها، کارزارهای فرهنگی، اهدای جوایز حقوق بشری و صد‌ها رویداد دیگر در سراسر جهان برگزار می‌شود؛ اما معنای اصلی روز جهانی حقوق بشر، فراتر از مراسم است؛ این روز از ما می‌خواهد بپرسیم: «اگر من جای ضعیف‌ترین آدم این جامعه بودم، دلم می‌خواست با من چطور رفتار شود؟»

اعلامیه جهانی حقوق بشر چیست و چرا «جهانی» است؟

اعلامیه جهانی حقوق بشر، یک معاهده الزام‌آور حقوقی مانند بعضی کنوانسیون‌ها نیست، اما «استاندارد مشترک دستاورد برای همه مردم و همه ملت‌ها» نامیده شده است؛ متنی که ۳۰ ماده دارد و از حق حیات تا آزادی اندیشه، حق آموزش، کار شایسته، مشارکت سیاسی، منع شکنجه و تبعیض را به رسمیت می‌شناسد.

نقطه مرکزی این اعلامیه، جمله معروف آغازین آن است که می‌گوید همه انسان‌ها «آزاد و در کرامت و حقوق با هم برابر زاده می‌شوند» و هیچ تفاوتی از نظر نژاد، جنس، زبان، مذهب، ملیت، عقیده سیاسی و وضعیت اجتماعی نباید باعث تبعیض شود.

«جهانی» بودن این اعلامیه چند معنا دارد:

• درباره انسان صحبت می‌کند، نه درباره شهروند یک کشور خاص.

• هیچ فرهنگ، دین یا نظام سیاسی خاصی را معیار قرار نمی‌دهد؛ بلکه به اصولی تکیه می‌کند که بتوان آنها را در همه جوامع با زبان‌های مختلف توضیح داد.

• هدفش این است که همه کشورها، در هر سطح توسعه‌ای که هستند، این اصول را به سمت قانونگذاری، آموزش و سیاست‌گذاری ببرند.

بسیاری از قوانین اساسی، کنوانسیون‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و حتی جنبش‌های اجتماعی، مستقیما یا غیرمستقیم از همین اعلامیه الهام گرفته‌اند؛ از جمله می‌توان به میثاق‌های بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اشاره کرد که در دهه ۱۹۶۰ تصویب شدند و روح کلی خود را از اعلامیه جهانی گرفته‌اند.

مهم‌ترین حقوق بشر به زبان ساده؛ از حق حیات تا آموزش و کرامت

اعلامیه جهانی حقوق بشر ۳۰ ماده دارد، اما برای ساده‌تر شدن، معمولا حقوق بشر در چند دسته کلی توضیح داده می‌شود. در ادامه، به مهم‌ترین آنها اشاره می‌کنیم و می‌بینیم چرا هر کدام برای زندگی روزمره ما حیاتی است.

۱. حق حیات، امنیت و مصونیت از خشونت

بدون حق حیات، هیچ حق دیگری معنایی ندارد. این حق یعنی:

• کسی حق ندارد جان انسان را خودسرانه بگیرد.

• دولت‌ها وظیفه دارند از جان افراد در برابر خشونت غیرقانونی، جنگ‌های داخلی، قتل‌های زنجیره‌ای، ترور و... محافظت کنند.

• شکنجه، ناپدیدسازی قهری، بازداشت‌های خودسرانه و هر نوع رفتار غیرانسانی نقض جدی همین حق است.

وقتی جامعه‌ای نتواند از جان شهروندانش محافظت کند، ترس و ناامنی، اولین چیزی است که رشد فردی و اجتماعی را فلج می‌کند.

۲. برابری در کرامت، عدم تبعیض و برابری در برابر قانون

یکی از پایه‌های حقوق بشر این است که همه انسان‌ها، صرف نظر از جنسیت، قومیت، مذهب، ثروت، زبان، گرایش سیاسی و هر تفاوت دیگر، در «کرامت» برابرند.

این اصل در عمل یعنی:

• قانون نباید تبعیض‌آمیز نوشته شود.

• دادگاه‌ها نباید بر اساس قومیت، جنسیت یا عقیده سیاسی افراد، متفاوت قضاوت کنند.

• سیاست‌های عمومی باید به سمت رفع تبعیض‌های ساختاری حرکت کنند؛ مثلا تبعیض جنسیتی در بازار کار یا تبعیض نژادی در برخورد پلیس.

اگر یک جامعه در عمل این اصل را جدی بگیرد، حس «بی‌عدالتی» در مردم کاهش می‌یابد، اعتماد به نهادها بالا می‌رود و از چرخه خشونت و انتقام تا حد زیادی جلوگیری می‌شود.

۳. آزادی اندیشه، عقیده، دین، بیان و دسترسی به اطلاعات

حقوق مدنی و سیاسی شامل این موارد است:

• آزادی فکر، وجدان و مذهب

• آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات

• آزادی تجمع و تشکل

• آزادی مشارکت در زندگی عمومی و سیاسی

این آزادی‌ها فقط برای «افرادی که با ما موافق‌اند» نیست، بلکه دقیقا برای محافظت از کسانی است که نظر متفاوت، اقلیت یا حتی غیرمحبوب دارند.

بدون این آزادی‌ها، جامعه نمی‌تواند نقد کند، یاد بگیرد، اشتباهات خود را اصلاح کند و راه‌های جدید را کشف کند. به همین دلیل است که کشورهایی با آزادی بیان و رسانه قوی، در بلندمدت در علم، اقتصاد و نوآوری هم جلوتر حرکت می‌کنند.

۴. حق مشارکت سیاسی و حق انتخاب شدن و انتخاب کردن

حقوق بشر فقط درباره رابطه فرد و دولت در سطح نظری نیست؛ بلکه می‌گوید هر فرد حق دارد در اداره کشور خود مشارکت کند. این حق می‌تواند از طریق:

• رأی دادن در انتخابات آزاد و منصفانه

• عضویت در احزاب و انجمن‌ها

• نامزد شدن برای پست‌های سیاسی

• مشارکت در شوراهای محلی، صنفی و مدنی

تحقق پیدا کند. جایی که شهروندان احساس کنند «صدا» دارند، احتمال خشونت و بی‌ثباتی سیاسی کمتر است. در مقابل، حذف طولانی‌مدت مردم از فرآیند تصمیم‌گیری، معمولا دیر یا زود به بحران‌های اجتماعی و سیاسی منجر می‌شود.

۵. حقوق اقتصادی و اجتماعی؛ کار شایسته، آموزش و سطح زندگی مناسب

بخش دیگری از حقوق بشر، به مواردی مربوط است که گاهی به آنها «حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» گفته می‌شود؛ مثل:

• حق کار شایسته و منصفانه

• حق دستمزد عادلانه و شرایط کار ایمن

• حق تشکیل و عضویت در اتحادیه‌های کارگری

• حق برخورداری از آموزش با کیفیت

• حق تأمین حداقلی برای سلامت، تغذیه، سرپناه و تأمین اجتماعی

این حقوق، به ما می‌گویند که آزادی واقعی فقط این نیست که کسی به ما تعرض نکند؛ بلکه این است که امکان واقعی برای ساختن یک زندگی با کرامت داشته باشیم. رابطه میان سطح آزادی، حقوق اقتصادی و کیفیت زندگی در گزارش‌هایی مانند «شاخص آزادی انسانی» و شاخص‌های توسعه انسانی هم دیده می‌شود.

۶. حقوق فرهنگی و حق حفظ هویت

انسان‌ها فقط موجوداتی اقتصادی و سیاسی نیستند؛ آنها متعلق به فرهنگ‌ها، زبان‌ها، سنت‌ها و تاریخ‌های متفاوت‌اند. حقوق فرهنگی یعنی:

• احترام به زبان مادری و فرهنگ‌های محلی

• حق مشارکت در زندگی فرهنگی، دسترسی به هنر و میراث فرهنگی

• حق پاسداشت آیین‌ها و نمادهای هویتی، تا جایی که با حقوق دیگران در تعارض نباشد

وقتی یک فرهنگ سرکوب می‌شود، فقط یک زبان یا لباس از بین نمی‌رود، بلکه بخشی از هویت و اعتماد به نفس یک جامعه آسیب می‌بیند.

چرا داشتن این حقوق برای رشد و شکوفایی انسان‌ها حیاتی است؟

حفظ حقوق بشر، فقط یک بحث اخلاقی نیست؛ تاثیر مستقیم و بسیار عینی روی زندگی فردی و رشد جوامع دارد:

• احساس امنیت روانی و اجتماعی
  وقتی افراد مطمئن باشند که جان، آزادی و اموال‌شان بدون دلیل به خطر نمی‌افتد، اضطراب مزمن کاهش پیدا می‌کند و انرژی روانی آزاد می‌شود تا صرف خلاقیت، یادگیری و روابط سالم شود.

• شکوفایی استعدادها و نوآوری
  آزادی اندیشه و بیان، و دسترسی برابر به آموزش، باعث می‌شود استعدادها فقط به خاطر جنسیت، فقر یا قومیت دفن نشوند. جامعه‌ای که استعدادها را آزاد می‌گذارد، در علم، هنر، کسب و کار و فناوری رشد سریع‌تری دارد.

• اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی
  وقتی قانون برای همه یکسان اجرا شود و تبعیض ساختاری کمتر باشد، مردم راحت‌تر به یکدیگر و به نهادها اعتماد می‌کنند. این اعتماد، پایه همکاری، مشارکت مدنی و حتی رشد اقتصادی است.

• کاهش خشونت و چرخه انتقام
  مکانیزم‌های حقوقی عادلانه و شفاف، جلوی تبدیل رنج‌ها به خشونت کور و انتقام شخصی را می‌گیرند. هر جا عدالت مستقل و شفاف نباشد، افراد احساس می‌کنند برای گرفتن حق خود باید به روش‌های شخصی و گاهی خشونت‌آمیز متوسل شوند.

• ارتباط با توسعه پایدار
  امروزه، سازمان‌های بین‌المللی تأکید می‌کنند که توسعه پایدار بدون احترام به حقوق بشر ممکن نیست؛ از مبارزه با فقر گرفته تا عدالت جنسیتی و صلح، همه به نحوی با این حقوق گره خورده‌اند.

به همین دلیل، نقض سیستماتیک حقوق بشر، نه فقط یک مشکل اخلاقی، بلکه یک مانع بزرگ بر سر راه توسعه، ثبات و رفاه است.

آزادترین کشورها از نظر حقوق بشر چه ویژگی‌هایی دارند؟

هیچ کشوری در جهان «بی‌نقص» نیست، اما برخی کشورها در شاخص‌های بین‌المللی آزادی و حاکمیت قانون، امتیازهای بالاتری می‌گیرند.

در «شاخص آزادی انسانی ۲۰۲۴»، کشورهایی مثل سوییس، نیوزیلند، دانمارک، لوکزامبورگ، ایرلند، فنلاند، استرالیا، ایسلند، سوئد و استونی در رتبه‌های بالای جدول قرار گرفته‌اند. گزارش‌های دیگری مثل «شاخص حاکمیت قانون» نیز نشان می‌دهند که کشورهایی مانند دانمارک، نروژ، فنلاند، سوئد و آلمان در زمینه حاکمیت قانون، شفافیت و استقلال قضایی عملکرد خوبی دارند.

وجه مشترک این کشورها معمولا چنین چیزهایی است:

• قوانین شفاف و قابل پیش‌بینی
  قانون برای همه، از شهروند عادی تا مقامات، به طور نسبتا یکسان اجرا می‌شود و امکان نظارت عمومی بر قدرت وجود دارد.

• سیستم قضایی مستقل
  قاضی‌ها زیر فشار مستقیم سیاسی تصمیم نمی‌گیرند و مردم می‌توانند به دادگاه به عنوان محل رسیدگی عادلانه نگاه کنند.

• رسانه‌ها و جامعه مدنی فعال
  رسانه‌ها، انجمن‌ها و سازمان‌های غیردولتی می‌توانند درباره فساد، تبعیض و نقض حقوق بشر تحقیق و افشاگری کنند، بدون اینکه به سادگی سرکوب شوند.

• آموزش و آگاهی عمومی بالا
  نظام آموزشی روی مهارت تفکر انتقادی، گفت‌وگو و احترام به تفاوت‌ها تاکید می‌کند؛ همین موضوع، بستر فرهنگی احترام به حقوق بشر را تقویت می‌کند.

باز هم تأکید: این کشورها هم چالش‌های جدی دارند، از تبعیض‌های پنهان تا مشکلات مهاجرت و نابرابری اقتصادی. اما برای یادگیری تجربیات مثبت، نگاه به نقاط قوت این الگوها کمک می‌کند بفهمیم مسیر بهبود حقوق بشر، یک فرآیند تدریجی و دائمی است، نه یک خط پایان ساده.

حقوق بشر در زندگی روزمره ما؛ از خانه تا فضای مجازی

شاید روز جهانی حقوق بشر در نگاه اول یک بحث «بین‌المللی» به نظر برسد، اما عملا با کوچک‌ترین جزئیات زندگی روزمره ما مرتبط است:

• در خانه، وقتی با کودکان یا افراد مسن خانواده محترمانه رفتار می‌کنیم و به بدن، نظر و حریم شخصی آنها احترام می‌گذاریم، در حال تمرین حقوق بشر هستیم.

• در محیط کار، وقتی به همکار خود به خاطر جنسیت، قومیت، لهجه یا ظاهرش کم‌ارزش نگاه نمی‌کنیم، داریم اصل برابری و عدم تبعیض را در سطح کوچک پیاده می‌کنیم.

• در فضای مجازی، وقتی بدون تحقیق، کسی را «لینچ» نمی‌کنیم، حریم خصوصی افراد را نقض نمی‌کنیم و به نفرت‌پراکنی دامن نمی‌زنیم، عملا در حال دفاع از حق حیثیت و کرامت افراد هستیم.

حقوق بشر فقط چیزی نیست که «دیگران» باید رعایتش کنند؛ هر کدام از ما در نقش شهروند، کاربر شبکه‌های اجتماعی، دوست، همسایه و عضو خانواده، انتخاب‌هایی داریم که می‌تواند یا به این فرهنگ کمک کند یا در برابر آن بایستد.

هدیه‌ای کوچک به یاد کرامت انسان؛ وقتی هنر در خدمت ارزش‌ها قرار می‌گیرد

در بخش پایانی، و کمی خارج از فضای خشک حقوقی، می‌توانیم به این فکر کنیم که چطور هنر، نمادها و اشیای زیبا می‌توانند یادآور ارزش انسان و حقوق او باشند.

خیلی وقت‌ها ما برای مناسبت‌های مختلف، دوست داریم هدیه‌ای بدهیم که فقط «زیبا» نباشد، بلکه معنا داشته باشد؛ مثلا نمادی از آزادی، ایمان، تاریخ، فرهنگ یا امید باشد. همین جاست که نقش آثار هنری الهام‌گرفته از مفاهیمی مانند آزادی، عدالت، شجاعت و عشق، پررنگ می‌شود.

آثاری که از نمادهایی مثل آرامگاه کوروش، فروهر، سنگ‌نوشته‌های باستانی، رقص سماع یا شبدر چهاربرگ الهام گرفته‌اند، فقط یک تابلو یا زیورآلات نیستند؛ بلکه هر کدام داستانی در پس خود دارند: از ایده کرامت و بزرگی انسان تا طلب آزادی و نور.

چند محصول منتخب روکش طلا با الهام از تاریخ و معنویت

اگر برای خودتان یا دیگران به دنبال هدایایی هستید که هم جلوه‌ای لوکس داشته باشند و هم با نشانه‌های فرهنگی و تاریخی گره خورده باشند، در میان محصولات روکش طلا می‌توانید سراغ طرح‌هایی بروید که یادآور تاریخ، هویت و معنویت هستند؛ مثل:

تابلو روکش طلا طرح ترازوی عدالت TF164

تابلو روکش طلا آرامگاه کوروش بزرگ TI018

تابلو روکش طلا طرح فروهر TI017

تابلو روکش طلا طرح سنگ نوشته داریوش بزرگ TI023

گردنبند روکش طلا مردانه فروهر GMF01

گردنبند روکش طلا طرح رقص سماع GN3081

گردنبند دخترانه روکش طلا طرح شبدرچهار برگ GN2030

هر کدام از این طرح‌ها، می‌تواند بهانه‌ای باشد برای شروع یک گفت‌وگوی عمیق‌تر درباره تاریخ، هویت، ایمان و آرزوهای انسانی.

مارک گلد؛ شناسنامه اصالت، گارانتی و خیالی راحت برای خریدار

وقتی صحبت از هدیه‌ای باارزش و ماندگار می‌شود، خیال راحت از کیفیت و اصالت، به اندازه زیبایی محصول مهم است. در مجموعه مارک گلد، محصولات روکش طلا با تکیه بر استانداردهای دقیق تولید و کنترل کیفیت، همراه با «شناسنامه اصالت کالا» عرضه می‌شوند؛ سندی که اصالت روکش طلا و مشخصات اثر را برای خریدار روشن می‌کند.

علاوه بر این، وجود گارانتی بازگشت ۷ روزه و امکان عودت محصول تا ۲ سال با کسر درصدی از مبلغ خرید، به خریدار این اطمینان را می‌دهد که انتخاب او هم از نظر هنری و هم از نظر مالی انتخابی حساب‌شده است. ارسال سریع سفارش‌ها و بسته‌بندی شیک و محافظ، تجربه دریافت هدیه را برای خود خریدار و کسی که هدیه را می‌گیرد، لذت‌بخش‌تر می‌کند.

در روز جهانی حقوق بشر، شاید یک تابلو یا زیورآلات طلایی نتواند دنیا را عوض کند؛ اما می‌تواند به شکلی ظریف، یادآور این باشد که «انسان» و «کرامت او» ارزشمندترین چیزی است که داریم؛ و این ارزش، هم در متن قوانین باید حفظ شود و هم در رفتارهای کوچک روزمره ما.

در این مقاله روز جهانی حقوق بشر را معرفی می کنیم ، از تاریخچه اعلامیه جهانی حقوق بشر تا انواع حقوق انسان و تاثیر آن بر زندگی روزمره و معرفی چند هدیه لوکس و هدایای روکش طلا الهام گرفته از تاریخ و کرامت انسانی برای علاقه مندان به هنر و هدیه خاص.