شلیک به پرواز 752 هواپیمایی اوکراین در سال 1398 خورشیدی چرا این روایت هنوز تمام نشده است
وقتی یک فاجعه جمعی رخ می دهد، زمان فقط جلو نمی رود، بلکه چند لایه می شود. یک لایه همان ساعت و تاریخ رسمی است. یک لایه دیگر، زمان خانواده هایی است که از همان لحظه به بعد، تقویمشان دو نیم شد. و لایه سوم، زمان جامعه است؛ زمانی که با پرسش های سخت، با خاطره های مشترک، با خشم و سوگواری و مطالبه پاسخ، شکل تازه ای پیدا می کند.
پرواز 752 هواپیمایی اوکراین، که در جهان با کد PS752 شناخته می شود، از آن اتفاق هایی است که فقط یک حادثه هوانوردی نیست. این رویداد در هشتم ژانویه 2020 رخ داد که برابر با 18 دی 1398 است. در این سانحه، یک هواپیمای مسافربری بوئینگ 737 800 با 176 سرنشین، اندکی پس از برخاستن از فرودگاه امام خمینی تهران، سقوط کرد و هیچ بازمانده ای نداشت.
این متن تلاش می کند روایت را از سطح خبر و تیتر، به سطح فهم و معنا ببرد. هم تاریخ و زمینه را روشن کند، هم پرسش های فلسفی و اخلاقی را که چنین واقعه ای روی میز می گذارد، صورت بندی کند. و در بخش پایانی، با حفظ شأن سوگ و احترام به قربانیان، به این می پردازد که چگونه می توان در روزهای یادبود، با یک انتخاب درست، پیام همدلی و همراهی را در قالب یک هدیه ماندگار منتقل کرد.
پرواز 752 در چند خط واقعیت های پایه و آنچه به طور رسمی گفته شده است
زمان و مسیر
پرواز برنامه ریزی شده از تهران به کی یف بود. هواپیما بوئینگ 737 800 متعلق به شرکت هواپیمایی اوکراین بود. 176 نفر سرنشین شامل 167 مسافر و 9 خدمه در آن حضور داشتند و همه جان باختند.
آنچه به عنوان علت اعلام شد
چند روز پس از حادثه، مقام های ایران اعلام کردند که هواپیما بر اثر شلیک پدافند هوایی و در شرایط خطای انسانی و خطای تشخیص هدف مورد اصابت قرار گرفته است و به صورت مشخص به شلیک دو موشک اشاره شد.
زمینه زمانی
حادثه در فضایی رخ داد که تنش های نظامی منطقه ای بالا بود و همین فضا، بعدا در تحلیل های ایمنی و تصمیم گیری های مرتبط با پروازهای غیرنظامی در شرایط بحران، به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شد.
تاریخ فقط عدد نیست وقتی زمینه تاریخی خودش بخشی از علت می شود
برای فهمیدن اینکه چرا یک پرواز مسافربری در یک صبح زمستانی به فاجعه تبدیل شد، باید بپذیریم که تاریخ، فقط ردیف اتفاقات نیست. تاریخ یعنی زمینه، یعنی وضعیت هشدار، یعنی خطاهایی که در فشار و اضطراب امکان زایش پیدا می کنند.
در گزارش های رسمی و تحلیل های بعدی، چند کلیدواژه دائما تکرار می شود: هشدار بالا، خطای تشخیص، اختلال یا ناهماهنگی در سامانه، زنجیره خطا، و شکاف ارتباطی. سازمان ایمنی حمل و نقل کانادا در واکنش به گزارش نهایی ایران، به این اشاره کرد که سناریوی خطای تشخیص در چنین شرایطی قابل تصور است، اما همزمان تاکید کرد که برای برخی ادعاها شواهد ارائه نشده و نیاز به شفافیت بیشتر وجود دارد.
اینجا یک نکته مهم وجود دارد: در فاجعه های بزرگ، علت واحد معمولا وجود ندارد. آنچه رخ می دهد یک زنجیره است. در این زنجیره، هر حلقه اگر درست عمل می کرد، شاید نتیجه تغییر می کرد. اما وقتی چند حلقه پشت سر هم می لغزند، خروجی همان می شود که دیدیم.
فلسفه این حادثه از دل پرسش های اخلاقی بیرون می آید
وقتی از فلسفه این رویداد حرف می زنیم، منظورمان بحث های انتزاعی و دور از واقعیت نیست. فلسفه یعنی همان پرسش هایی که یک خانواده، یک شهر، و حتی یک انسان بیرون از ماجرا، بعد از شنیدن خبر در ذهنش می پرسد.
مسئولیت اخلاقی در شرایط بحران
آیا در شب ها و روزهایی که ریسک در آسمان بالا می رود، می شود مثل روزهای عادی تصمیم گرفت؟ در اخلاق کاربردی، یک اصل وجود دارد: وقتی خطر فاجعه آمیز است، حتی احتمال کم هم جدی می شود. این اصل بعدها در بحث های حقوقی و مدیریتی پروازهای غیرنظامی در فضای تنش هم بازتاب پیدا کرد.
مسئله حقیقت و اعتماد عمومی
هر فاجعه ای دو موج دارد: موج اول خود حادثه است؛ موج دوم، کیفیت مواجهه با حقیقت. جامعه ها با موج دوم سنجیده می شوند. چون حقیقت فقط برای دانستن نیست؛ برای ترمیم است. وقتی حقیقت دیر برسد، ترمیم دیرتر می شود.
کرامت انسان و معنای سوگواری جمعی
در فرهنگ ما و خیلی از فرهنگ های دیگر، سوگواری فقط گریه نیست؛ یک قرارداد اجتماعی برای نگه داشتن کرامت انسان است. اینکه نام ها فراموش نشوند. اینکه زندگی هایی که قطع شد، به عدد تبدیل نشود. همینجا است که یادبودها و آیین های سالگرد، نقش انسانی خودشان را پیدا می کنند.
روایت انسانی یعنی قربانی ها فقط آمار نیستند
176 نفر در گزارش ها یک عدد است، اما در واقعیت، 176 جهان است: خانواده، رویا، شغل، مهاجرت، درس، عشق، برنامه های فردا. دولت کانادا در بیانیه سالگرد پنج سالگی این حادثه تصریح کرده که در میان جان باختگان، 55 شهروند کانادایی و 30 مقیم دائم کانادا حضور داشتند.
همین گستردگی ملیت ها و پیوندها، حادثه را از یک فاجعه محلی به یک غم جهانی تبدیل کرد. و همینجا است که فهم می کنیم چرا این پرونده فقط یک خبر قدیمی نیست و هنوز در مسیرهای حقوقی و بین المللی دنبال می شود.
بعد از حادثه از سوگواری تا پیگیری های رسمی و بین المللی
اعتراف رسمی و روندهای بعدی
طبق منابع متعدد، ابتدا انکار مسئولیت مطرح شد، سپس اعتراف رسمی صورت گرفت. این فاصله زمانی، خود به بخشی از تجربه اجتماعی حادثه تبدیل شد.
گزارش های ایمنی و بررسی ها
گزارش نهایی بررسی سانحه توسط مقام های ایران در سال 2021 منتشر شد و در منابع رسمی کشورها نیز به انتشار آن اشاره شده است.
پیگیری های حقوقی و بین المللی
پرونده ابعاد بین المللی هم پیدا کرد. در دیوان بین المللی دادگستری، یک پرونده با عنوان «حادثه هوایی 8 ژانویه 2020» ثبت شده و اطلاعات مرحله ای آن در وبسایت رسمی دیوان قابل مشاهده است.
همچنین درباره مسیرهای مرتبط با ایکائو و اختلافات حقوقی مرتبط با آن نیز پرونده هایی مطرح شده است.
اینجا نکته مهم این است: پیگیری حقوقی، صرفا برای مجازات نیست؛ برای ساختن استاندارد آینده هم هست. بسیاری از قواعد ایمنی هوانوردی و مدیریت بحران، دقیقا از دل همین پرونده ها سخت تر و دقیق تر می شوند.
درس های ایمنی این فاجعه برای صنعت هوانوردی و برای ما
اصل اول مدیریت ریسک در آسمان
در پرواز، ریسک صفر نیست، اما ریسک باید مدیریت شود. بزرگ ترین تفاوت بین حادثه و ایمنی، در همین مدیریت است: تشخیص درست، ارتباطات روشن، و تصمیم گیری محافظه کارانه در شرایط پرتنش.
اصل دوم شفافیت به عنوان ابزار ایمنی
شفافیت فقط یک مطالبه اخلاقی نیست؛ یک ابزار کاهش ریسک است. چون بی اعتمادی باعث می شود در بحران بعدی، همکاری اجتماعی سخت تر شود.
اصل سوم کرامت قربانیان در روایت عمومی
اگر روایت ها هیجانی، جناحی، یا سطحی شوند، قربانیان دوباره آسیب می بینند؛ این بار در حافظه عمومی. روایت حرفه ای یعنی دقیق، محترمانه، و بدون مصرف تبلیغاتی رنج انسان ها.
چرا یادبود اهمیت دارد وقتی می خواهیم فراموش نکنیم اما در غم هم نمانیم
یادبود یعنی یک تعادل ظریف: نه فراموشی، نه فرو رفتن در تاریکی. یادبود یعنی پذیرفتن اینکه زندگی ادامه دارد، اما زندگی بدون حافظه، چیزی کم دارد.
در بسیاری از خانواده ها، سالگردها روزهایی هستند که آدم می خواهد یک کار کوچک اما واقعی انجام دهد: یک پیام، یک حضور، یک گل، یک نماد ماندگار.
جمع بندی این حادثه چه چیزی از ما می خواهد
پرواز 752 یک حقیقت تلخ در تاریخ معاصر ما است. حقیقتی که هم درباره ایمنی و مدیریت بحران حرف می زند، هم درباره مسئولیت، شفافیت، و ارزش جان انسان. از نظر تاریخی، ما با یک رویداد رو به رو هستیم که در بستر تنش های منطقه ای رخ داد و از نظر انسانی، با زخمی رو به رو هستیم که هنوز برای بسیاری تازه است.
اما در کنار تمام تلخی، یک امکان انسانی هم وجود دارد: اینکه یاد را با احترام نگه داریم و به آدم ها نشان بدهیم تنها نیستند.
بررسی جامع شلیک به پرواز 752 هواپیمایی اوکراین در سال 1398 با نگاهی تاریخی انسانی و اخلاقی .
