روز معلولان و کم توانان ؛ حقوق شهروندی , چالش ها ، راه های همدلی با آنها و پیشنهادات هدیه مناسب این روز

روز جهانی معلولان و کم توانان چیست و چرا ۱۲ آذر ؟

روز جهانی معلولان یا روز جهانی افراد دارای معلولیت هر سال در سوم دسامبر (۱۲ آذر) برگزار می‌شود. این روز در سال ۱۹۹۲ توسط مجمع عمومی سازمان ملل نام‌گذاری شد تا توجه جهان را به حقوق، کرامت انسانی و چالش‌های زندگی افراد دارای معلولیت جلب کند و دولت‌ها را به سمت سیاست‌گذاری فراگیرتر سوق دهد.

هدف این روز فقط بزرگداشت و برگزاری مراسم نمادین نیست؛ بلکه قرار است فرصتی باشد برای بازنگری در قوانین، شهرها، مدرسه‌ها، محل‌های کار و حتی عادت‌های روزمره ما. موضوع سال ۲۰۲۵ در سازمان ملل «تقویت جوامع فراگیر معلولیت‌محور برای پیشبرد پیشرفت اجتماعی» اعلام شده؛ یعنی تأکید بر اینکه جامعه‌ای عادلانه است که از ابتدا با حضور افراد دارای معلولیت طراحی شود، نه اینکه بعدا برای آن‌ها «راه‌حل موقت» پیدا کند.

در ایران هم تقویم رسمی، سوم دسامبر را معادل ۱۲ آذر ثبت کرده و بسیاری از رسانه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای حمایتی مثل بهزیستی، از این روز برای طرح مطالبات افراد دارای معلولیت و نقد نقاط ضعف استفاده می‌کنند. 

معلولیت یعنی چه؟ از نگاه پزشکی تا نگاه انسانی

سازمان جهانی بهداشت معلولیت را بخشی از تجربه طبیعی انسان می‌داند؛ یعنی چیزی که ممکن است در هر مرحله از زندگی برای هر کسی رخ بدهد، نه یک «استثنا» یا «حادثه عجیب». معلولیت ترکیبی از وضعیت‌های جسمی، ذهنی، حسی یا روانی فرد و موانع محیطی و اجتماعی است که همراه هم مانع مشارکت کامل او در جامعه می‌شوند.

برآوردهای جدید نشان می‌دهد حدود ۱٫۳ میلیارد نفر در جهان، یعنی تقریبا ۱۶ درصد جمعیت زمین، با نوعی معلولیت زندگی می‌کنند؛ به عبارت ساده، تقریبا از هر شش نفر، یک نفر. این جمعیت، بزرگ‌ترین «اقلیت» جهان به شمار می‌آید.

وقتی از معلولیت صحبت می‌کنیم، فقط درباره آسیب‌های شدید یا صندلی چرخدار حرف نمی‌زنیم. بیماری‌های مزمن، مشکلات بینایی و شنوایی، اختلالات یادگیری، مشکلات سلامت روان، دردهای مزمن و خستگی شدید هم می‌توانند بخشی از طیف گسترده معلولیت باشند. بسیاری از این معلولیت‌ها «نامرئی» هستند و در نگاه اول دیده نمی‌شوند، اما تأثیر عمیقی بر زندگی فرد می‌گذارند.

انواع معلولیت؛ فقط صندلی چرخدار نیست

یکی از اشتباه‌های رایج این است که معلولیت را فقط به چند تصویر محدود می‌کنیم؛ در حالی که مراکز تخصصی توانبخشی و منابع علمی، معلولیت‌ها را در چند گروه کلی دسته‌بندی می‌کنند:

• معلولیت‌های حسی مانند نابینایی، کم‌بینایی، ناشنوایی و کم‌شنوایی

• معلولیت‌های حرکتی که دستگاه حرکتی و اعصاب را درگیر می‌کنند و ممکن است به استفاده از عصا، واکر یا ویلچر منجر شوند

• معلولیت‌های احشایی و داخلی مثل بیماری‌های قلبی، تنفسی، کلیوی و… که توان فرد را در فعالیت‌های روزمره محدود می‌کند

• معلولیت‌های شناختی و ذهنی که روی یادگیری، تمرکز، پردازش اطلاعات یا تصمیم‌گیری اثر می‌گذارند

• معلولیت‌های روانی و روان‌اجتماعی مثل برخی اختلالات اضطرابی، افسردگی شدید یا اختلال دوقطبی

این تقسیم‌بندی‌ها کمک می‌کند بفهمیم «نیازها» چقدر متفاوت‌اند؛ کسی ممکن است به رمپ و آسانسور نیاز داشته باشد، دیگری به بریل یا نمایشگر ویژه نابینایان، و فردی دیگر به آرامش محیط، زمان بیشتر برای انجام کارها یا حمایت عاطفی ساختارمند.

نکته مهم دیگر این است که بسیاری از معلولیت‌ها قابل پیشگیری هستند؛ از طریق واکسیناسیون، مراقبت‌های دوران بارداری، تغذیه مناسب، ایمنی در محیط کار و جاده، و دسترسی به خدمات توانبخشی و درمانی به موقع.

چرا روز جهانی معلولان مهم است؟

شاید بپرسیم وقتی افراد دارای معلولیت در تمام روزهای سال با چالش روبه‌رو هستند، یک روز نمادین چه فایده‌ای دارد؟

این روز بهانه‌ای است برای:

• افزایش آگاهی عمومی درباره حقوق، ظرفیت‌ها و چالش‌های افراد دارای معلولیت، نه فقط درباره «مشکلات پزشکی» آن‌ها

• یادآوری مسئولیت دولت‌ها در قبال دسترس‌پذیری شهرها، حمل‌ونقل، آموزش، اشتغال و خدمات درمانی

• تقویت صدای خود افراد دارای معلولیت در تصمیم‌گیری‌ها، سیاست‌گذاری‌ها و رسانه‌ها

• تغییر نگرش جامعه از ترحم و دلسوزی سطحی به احترام به حقوق شهروندی و برابری فرصت‌ها

وقتی در رسانه‌ها، مدارس، اداره‌ها و حتی جمع‌های خانوادگی از «روز جهانی معلولان» صحبت می‌کنیم، عملا داریم توجه را به این حقیقت جلب می‌کنیم که تبعیض و موانع امروز، نتیجه تصمیم‌های انسانی است؛ پس می‌توان آن‌ها را اصلاح کرد.

چند واقعیت مهم درباره معلولیت در جهان و ایران

برای اینکه تصویر روشن‌تری از ابعاد موضوع داشته باشیم، بد نیست چند واقعیت کلیدی را مرور کنیم:

• حدود ۱٫۳ میلیارد نفر در جهان با نوعی معلولیت زندگی می‌کنند؛ یعنی تقريبا یک نفر از هر شش نفر.

• افراد دارای معلولیت در مقایسه با دیگران، به طور متوسط بیشتر در معرض فقر، بی‌کاری، ترک تحصیل و تبعیض در استخدام قرار دارند.

• در بسیاری از کشورها، احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن و حتی مرگ زودرس در میان این گروه بالاتر است؛ نه به خاطر خود معلولیت، بلکه به دلیل دسترسی کمتر به خدمات مناسب، بازتوانی، مراقبت‌های پیشگیرانه و محیط‌های سالم.

• گزارش‌ها نشان می‌دهد افراد دارای معلولیت اغلب احساس تبعیض و نادیده گرفته شدن دارند؛ مثلا در اروپا بیش از نیمی از این افراد گفته‌اند که نوعی تبعیض را تجربه کرده‌اند.

در ایران نیز آمار دقیقی از همه انواع معلولیت در دسترس عموم نیست، اما منابع رسمی بهزیستی تخمین می‌زنند که صدها هزار نفر در کشور تحت پوشش خدمات توانبخشی و حمایتی هستند و بخش قابل توجهی از معلولیت‌ها «اکتسابی» و قابل پیشگیری‌اند؛ یعنی بر اثر حوادث، بیماری‌ها و شرایط قابل کنترل ایجاد می‌شوند.

چالش‌های اصلی افراد دارای معلولیت در زندگی روزمره

چالش‌های افراد دارای معلولیت فقط به درد، محدودیت حرکت یا نیاز به دارو خلاصه نمی‌شود؛ بخش مهمی از دشواری، «محیطی» و «نگرشی» است:

1. موانع فیزیکی و معماری
   پیاده‌روهای ناهموار، نبود رمپ، پله‌های متعدد بدون آسانسور، سرویس‌های بهداشتی غیرقابل استفاده، حمل‌ونقل عمومی دسترس‌ناپذیر و ساختمان‌های بدون استاندارد، بسیاری از شهرها را برای افراد دارای معلولیت به محیطی پر از مانع تبدیل می‌کند.

2. موانع اطلاعاتی و ارتباطی
   نبود زیرنویس مناسب در برنامه‌های تلویزیونی، نبود نسخه بریل یا صوتی برای مطالب مهم، عدم تطبیق وب‌سایت‌ها برای نرم‌افزارهای صفحه‌خوان، و نبود زبان اشاره در بسیاری از خدمات عمومی، نمونه‌هایی از این موانع است.

3. چالش‌های آموزشی
   کودکان و نوجوانان دارای معلولیت گاهی در مدرسه معمولی پذیرفته نمی‌شوند یا محیط مدرسه برای حضور فعال آن‌ها آماده نیست. این مسئله باعث افت تحصیلی، ترک تحصیل و از دست رفتن فرصت‌های آینده می‌شود.

4. تبعیض در بازار کار
   آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهد نرخ اشتغال در میان افراد دارای معلولیت به‌مراتب کمتر است؛ حتی وقتی تحصیلات و توانمندی مشابهی با سایر افراد دارند. ترس کارفرما از «هزینه سازگار کردن محیط کار» یا کلیشه‌هایی مثل «کم‌کار» بودن، مانع استخدام می‌شود.

5. نگرش‌های تبعیض‌آمیز و ترحم‌آمیز
   وقتی فردی را صرفا به عنوان «شخص قابل ترحم» ببینیم، نه یک شهروند با حقوق برابر، ناخواسته او را از موقعیت تصمیم‌گیری، انتخاب و رشد شخصی دور می‌کنیم. این نگاه، حتی اگر «دلسوزانه» به نظر برسد، در عمل محدودکننده است.

از ترحم تا حقوق شهروندی؛ تغییر زاویه دید ما

رویکرد سنتی به معلولیت، اغلب «پزشکی» بوده است؛ یعنی تمرکز بر نقص بدن یا ذهن و تلاش برای «درمان» یا «ترمیم» آن. در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، هنوز هم بسیاری از سیاست‌ها و خدمات بر اساس همین مدل طراحی می‌شود؛ مدلی که ناخواسته کلیشه و تبعیض را تقویت می‌کند.

در مقابل، مدل «اجتماعی» و «حقوق بشری» به ما می‌گوید:

• مشکل اصلی، خود فرد نیست؛

• مشکل، جامعه‌ای است که طوری طراحی شده که فقط یک نوع بدن و یک نوع توانایی را استاندارد می‌داند.

بر این اساس، مسئولیت ما به عنوان جامعه این است که:

• موانع محیطی را کم کنیم،

• دسترس‌پذیری را بالا ببریم،

• تبعیض‌های قانونی و ساختاری را اصلاح کنیم،

• و صدای خود افراد دارای معلولیت را در تصمیم‌گیری‌ها جدی بگیریم.

این تغییر زاویه دید، از زبان هم شروع می‌شود. به جای واژه‌هایی که بار منفی و تحقیرآمیز دارند، بهتر است از عبارت‌هایی مثل «افراد دارای معلولیت» یا «افراد کم توان» استفاده کنیم؛ عباراتی که اول «انسان» بودن را می‌بینند، بعد معلولیت را.

جامعه فراگیر چه شکلی است؟ خانه، مدرسه، شهر و محل کار

«فراگیری» یا «شمول» فقط یک شعار نیست؛ یعنی در عمل:

• در خانه: خانواده‌ها نیازها و توانمندی‌های فرزند یا عضو دارای معلولیت را می‌شناسند، برای استقلال او برنامه می‌ریزند، و از او در تصمیم‌های مرتبط با خودش نظر می‌خواهند.

• در مدرسه: کودک دارای معلولیت در کلاس معمولی، با امکانات و معلم آموزش‌دیده حضور دارد؛ دوستانش یاد می‌گیرند تفاوت‌ها را بپذیرند و مدرسه از ابتدا برای تنوع طراحی شده باشد.

• در شهر: معماری شهری، حمل‌ونقل، تابلوهای راهنما، پارک‌ها و مراکز فرهنگی با استانداردهای دسترس‌پذیری ساخته می‌شوند؛ یعنی رمپ، آسانسور، مسیر نابینایان، علائم واضح و… بخشی طبیعی از طراحی است، نه «امتیاز اضافی».

• در محل کار: استخدام بر اساس شایستگی است، نه بر اساس پیش‌فرض‌های نادرست. محیط کار انعطاف‌پذیر است؛ از تنظیم ساعت کاری و امکان دورکاری تا فراهم کردن نرم‌افزارها و ابزارهای کمکی لازم. 

چنین جامعه‌ای، علاوه بر عدالت، از نظر اقتصادی هم منطقی‌تر است؛ چون وقتی ۱۵ تا ۱۶ درصد جمعیت فرصت مشارکت پیدا کنند، آموزش‌دیده شوند و شغل مناسب داشته باشند، هم کیفیت زندگی آن‌ها بالا می‌رود و هم اقتصاد و فرهنگ کشور غنی‌تر می‌شود.

ما چه کارهایی می‌توانیم انجام دهیم؟ مسئولیت فردی در روز جهانی معلولان

ممکن است فکر کنیم ساختن جامعه فراگیر فقط وظیفه دولت و سازمان‌های بزرگ است؛ اما هر کدام از ما در مقیاس کوچک می‌توانیم مؤثر باشیم:

• از زبان خود شروع کنیم
  به جای جملاتی مثل «بیچاره»، «ناتوان»، «فلج»، از عبارت‌های محترمانه و دقیق‌تر استفاده کنیم. هنگام صحبت، اول «فرد» را ببینیم، بعد «معلولیت» را.

• کمک کنیم، اما نه از موضع بالاتر
  اگر نیاز به کمک دیدیم، با احترام بپرسیم «چطور می‌توانم کمک کنم؟» نه اینکه بدون اجازه، ویلچر کسی را هل بدهیم یا وسایلش را جابه‌جا کنیم.

• گوش بدهیم و یاد بگیریم
  اگر دوستی با معلولیت داریم، به تجربه و حرف‌های او گوش کنیم. بسیاری از کلیشه‌ها با یک گفت‌وگوی صادقانه از بین می‌روند.

• در شبکه‌های اجتماعی صدا را تقویت کنیم
  در روز جهانی معلولان می‌توانیم مطالب معتبر را بازنشر کنیم، صفحات فعالان این حوزه را دنبال کنیم و نسبت به جوک‌ها و محتواهای تحقیرآمیز حساس باشیم. 

• در صورت امکان داوطلب شویم
  خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در حوزه معلولیت، برای اجرای برنامه‌های آموزشی، مناسب‌سازی، حمایت از خانواده‌ها و… به داوطلب نیاز دارند. چند ساعت زمان در ماه، می‌تواند واقعاً تفاوت ایجاد کند.

نقش آموزش، رسانه و شبکه‌های اجتماعی در تغییر نگرش

منابع آموزشی و رسانه‌ها می‌توانند یا کلیشه‌ها را تکرار کنند، یا نگاه جامعه را متحول کنند.

آموزش آگاهی در برخورد با افراد دارای معلولیت چند مزیت مهم دارد:

1. بهبود کیفیت خدمات
   کارکنانی که انواع معلولیت و نیازهای مرتبط را می‌شناسند، در بانک، فروشگاه، بیمارستان یا اداره، خدمات بهتری ارائه می‌کنند.

2. کاهش ریسک تبعیض و مشکلات حقوقی
   شناخت قوانین برابری و منع تبعیض، از بروز رفتارهای ناعادلانه و حتی تبعات حقوقی جلوگیری می‌کند.

3. تقویت ارتباطات باز
   وقتی محیط کار یا مدرسه پیام می‌دهد که «اینجا می‌توانی درباره نیازهایت صحبت کنی»، افراد دارای معلولیت راحت‌تر کمک می‌گیرند و مشارکت فعال‌تری دارند.

4. تغییر ادراک و کاهش تعصب ناخودآگاه
   آموزش خوب، بسیاری از سوءبرداشت‌ها و ترس‌ها را کنار می‌زند؛ مثل این تصور غلط که «معلولیت یعنی ناتوانی مطلق».

5. تأیید و اعتباربخشی به تجربه افراد دارای معلولیت
   وقتی در یک دوره آموزشی به‌صراحت گفته می‌شود تجربه و احساسات افراد دارای معلولیت جدی و معتبر است، خود آن‌ها هم احساس می‌کنند دیده و شنیده می‌شوند.

رسانه‌ها نیز با نشان دادن تصویرهای واقعی‌تر از زندگی افراد دارای معلولیت، می‌توانند نقش مهمی در عادی‌سازی حضور آن‌ها در همه نقش‌های اجتماعی داشته باشند؛ از دانشجو و کارآفرین گرفته تا هنرمند، ورزشکار یا والد.

روز جهانی معلولان و نقش خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد

در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد بخشی از بار سنگین حمایت از افراد دارای معلولیت را به دوش می‌کشند؛ از تهیه تجهیزات توانبخشی و مناسب‌سازی خانه‌ها گرفته تا آموزش مهارت‌های شغلی و حمایت از خانواده‌ها.

روز جهانی معلولان فرصتی است برای:

• معرفی این سازمان‌ها به مردم،

• جذب داوطلب و حامی مالی،

• و مهم‌تر از همه، شنیدن مستقیم صدای افراد دارای معلولیت در برنامه‌های آن‌ها.

اگر به دنبال کاری فراتر از یک پست شبکه اجتماعی هستیم، می‌توانیم بخشی از هزینه‌های هدیه، جشن‌ها یا بودجه سالانه خود را به پروژه‌های پایدار این سازمان‌ها اختصاص دهیم؛ پروژه‌هایی که به جای ترحم، بر توانمندسازی، اشتغال و استقلال افراد تمرکز دارند.

هدیه دادن به دوستان کم توان؛ احترام، دیده شدن و همراهی

در پایان، بد نیست کمی درباره «هدیه دادن» به دوستان دارای معلولیت و کم توان صحبت کنیم. هدیه در این فضا، اگر با احترام و شناخت همراه باشد، فقط یک شیء زیبا نیست؛ پیامی است از این جنس که: «تو برای من مهمی، دیده می‌شوی و جایگاه ویژه‌ای در زندگی من داری.»

یک هدیه مناسب می‌تواند به دوست شما یادآوری کند که فقط «نیازهایش» دیده نمی‌شود، بلکه رؤیاها، علایق و استایل شخصی او هم مهم است. چنین توجهی مستقیماً روی عزت‌نفس، احساس تعلق و انگیزه او برای ادامه مسیر تأثیر می‌گذارد و به رشد شخصی و اجتماعی‌اش کمک می‌کند. در عین حال، برای خود شما هم فرصتی است تا تمرین کنید انسان‌ها را فراتر از برچسب‌ها ببینید و رابطه‌ای عمیق‌تر و انسانی‌تر بسازید.

چند پیشنهاد هدیه نمادین و ماندگار مناسب برای این روز

• دستبند چرم روکش طلا طرح تاج GLBM13

• گردنبند روکش طلا مردانه فروهر GMF01

• گردنبند دخترانه روکش طلا طرح درخت زندگی 1 GN3049

• گردنبند روکش طلا طرح هیچ گرد GN3018

• تابلو روکش طلا طرح گیتار TF186

• تابلو روکش طلا شعر گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد TSH086

• تابلو روکش طلا طرح قلب پرنده TF109

• تابلو روکش طلا نام خدا TES074

چرا انتخاب هدیه از مارک گلد خیال شما را راحت می‌کند

محصولات مارک گلد، چه زیورآلات روکش طلا و چه تابلوهای روکش طلا و ورق طلا، با الهام از هنر و فرهنگ ایرانی، طراحی مدرن و اجرای دست‌ساز یا لیزر دقیق، برای تبدیل شدن به هدیه‌ای ماندگار و لوکس ساخته می‌شوند. هر کالا همراه «شناسنامه اصالت» و گارانتی خودِ شرکت عرضه می‌شود؛ یعنی شما می‌دانید چه فلزی، چه روکش و چه طرحی خریداری کرده‌اید و در صورت نارضایتی، امکان بازگشت کالا در بازه مشخص (معمولا ۷ روز) و حتی بازخرید محصول در مدت معینی پس از خرید برایتان فراهم است. بسته‌بندی شیک و هدیه‌پسند، ارسال سریع و تعهد به کیفیت، باعث می‌شود وقتی برای یک دوست دارای معلولیت یا کم توان هدیه‌ای از مارک گلد انتخاب می‌کنید، با خیال آسوده، احترامی واقعی و هدیه‌ای در شأن او تقدیم کنید.

روز جهانی معلولان و کم توانان چیست , چه انواعی از معلولیت وجود دارد و چرا این افراد بزرگترین اقلیت جهان هستند؟ در این مقاله از حقوق معلولان , مشکلات آنها در ایران , نقش آموزش و خیریه ها تا ایده های محترمانه برای هدیه دادن به دوستان کم توان را به زبان ساده توضیح می دهیم.